La formaziun y la cultura é la basa dla sozieté

Na odlada da defora: intervista cun le diretur nü dl’Intendënza y Cultura ladina

Le teater alla Scala de Milan é n’istituziun reconesciüda a livel nazional y internazional. Ci ves á pa condüt da azeté n’inciaria tl’aministraziun publica tla Provinzia autonoma da Balsan? 

La dezijiun n’é st da daldöt nia saurida, do i 18 agn dër intensifs che i á passé tl monn dl’opera, naota tla Opera de Stat de Viena, y spo tl teater La Scala de Milan. Döes é stades, tla finada, les motivaziuns prinzipales: da un n vers la poscibilité da me dé jö ciamó deplü cun la formaziun, le lingaz y la cultura ladina, che me stá da dagnora dër a cör, deache l’istruziun é la basa dla sozieté, y la cultura é le pilaster che tëgn sö nosta civilté. Y dal ater vers, me pormët chësc cambiamënt da vire indô adöm a mia familia. 

Ciodí á pa la promoziun dl lingaz y dla cultura ladina tan de valüta, por Os personalmënter? 

Chësta é na bela domanda… I oress fá na conscideraziun danfora: canche i laorâ a Milan, spo baiâi vigni de 5 lingac – le ladin, sambëgn, ma tles cherdades video cun la familia. Mo i sënti che al é cosses che i sun ma bun da dí fora tl lingaz dla uma. Datrai scrii ince poesies, y chëstes me gareta ma por ladin. I bai dër bun le todësch, y i á lit gran pert dles majeres operes dla leteratöra mondiala por todësch, mo i sënti che les emoziuns y i pinsiers che i diji fora te mies poesies sonass cotan atramënter, prësc damat, tl todësch, o ince tl talian, tl inglesc o tl franzesc. Por chësta rajun á le ladin tan de valüta por me. Tler, spo, che i lingac de mendranza se mirita da gní sconá y promoiüs por deplü rajuns, la pröma de chëres é le mantignimënt dla diversité culturala. 

Co ponsëis pa da porté ite osta esperiënza internazionala tl laur da vigni de a bëgn dla comunité ladina?

L’esperiënza plü preziosa che i me porti para é bonamënter l’avëi lauré deboriada a porsones cun cultura, lingaz y mentalités desvalies, portan vignun so contribut por la realisaziun dl medemo proiet. Chësc dëida zënz’ater da jí sura i preiudizi fora, da amplié nüsc orizonc y da chirí soluziuns nöies y partides. Les prospetives nöies dëida da daurí i edli. Por ci che reverda i aspec pratics, arati che ince mies relaziuns internazionales pois jí de öga, n iade o l’ater. 

Ci vantaji pó pa porté le fat che Os gnëis da defora dl’aministraziun provinziala, o ci dificoltés podess pa chësc comporté?

Ince jö a La Scala de Milan unse porté ite - le suraintendënt Dominique Meyer y iö - na prospetiva daldöt nöia, dan cin’ agn, y tröpes cosses é gnüdes mudades, tla finada. Al n’é nia sté saurí, deache al ê ince cotan de resistënza liada. Mo ara jê debojëgn da mëte en discusciun strotöres y usanzes che â intratan ciafé n pü’ de rüja. Cun chësc ói dí che i ne á nia intenziun da baraté döt cant te na manira radicala, mo che i oress ti ciaré, deboriada ai colaboradus, ales cosses cun obietivité: odëi ci vá bun y ci che vá n pü’ manco bun, y conscidré ci y co che an podess mioré.

Ci rodul á pa la cultura y le laur inteletual te na sozieté bele signada dala inteliënza artifiziala? 

La chëstiun é bindebo zitia, y ara ne vá nia da dé na resposta scëmpla. Dantadöt deache i ne savun nia ciamó avisa chëres che é les conseguënzes che l’inteliënza artifiziala se tolará para. Conseguënzes revoluzionares, te vigni caje. I á ponsé sura ince da püch a chësta cossa, y i crëi che i sarun sforzá da fá plü afidamënt sön nosc iudize critich, cis tl ciamp dl’educaziun y dla formaziun. I messarun ester bugn da defarenzié ci che é real y uman da ci che vëgn fora dala IA. Porimpó arati che l’IA sides veramënter n strumënt de gran valüta, che mëss gní anuzé indertöra y ince segnalé, canche al vëgn tut ca.

tk